Paragrafen
Kenmerkende aspecten
4. De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat.
5. De klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur.
6. De groei van het Romeinse imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidde.
7. De confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa.
8. De ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten.
In het oude Griekenland – dat grote delen van het huidige Griekenland, Turkije en Noord-Afrika omvatte – ontstonden rond 750 v.C. onafhankelijke stadstatenEen stadstaat is een staat bestaande uit een enkele stad en het achterland/omliggende gebied daarvan (met daarin eventueel nog wat kleinere nederzettingen). Zo’n stad had een onafhankelijk bestuur.. Niet elke stadstaat werd in de jaren daarna op dezelfde manier bestuurd. Sommige van die stadstaten hadden een alleenheerser: een tirannie of monarchie. In andere mochten alleen de adellijke inwoners deelnemen aan het bestuur, dat noemen we een aristocratie. Daarentegen ontwikkelde een andere bestuursvorm zich in de stad Athene. Vanaf 509 v.C. mochten alle vrije, volwassen mannen afkomstig uit de stad deelnemen aan het bestuur. Deze bestuursvorm noemen we een democratie.
In de stadstaat Attica – met daarin de stad Athene – maakten burgersEen inwoner van een Griekse stadstaat met politieke rechten en plichten. zelf de wetten en controleerden hun bestuurders op corruptie (zie schema bron 1). Veel Atheners vonden dat zij niet slaafs gehoorzaam moesten zijn, maar actief moesten deelnemen aan het bestuur. Dat hoorde volgens hen bij je plicht als burger.
In alle tijden hebben mensen zaken die ze niet begrepen, uitgelegd als het werk van een god of meerdere goden. Dat mythisch denken zien we vandaag de dag soms nog steeds terug. Ook in de Griekse stadstaten uit de oudheid was dit het geval.
Vanaf de zesde eeuw voor Christus vond er een verandering in denken plaats. Griekse wetenschappers zoals Hippocrates en filosofen zoals Socrates, Plato en Aristoteles zochten steeds vaker logische verklaringen voor natuurlijke zaken door deze te bestuderen en te beredeneren, in plaats van deze toe te schrijven aan een god. Dit logisch denken was ook terug te vinden in de geschiedeniswetenschap. Onderzoekers zoals Herodotus onderzochten bronnen op betrouwbaarheid om zo tot historische feiten te komen.
Bron 3. Het pantheon in Rome was de plak waar de Romeinse goden werden aanbeden. Later zou het de functie van een katholieke kerk krijgen.
Iets is klassiek als je er een voorbeeld aan kunt nemen. De Griekse en Romeinse cultuur is eeuwenlang nagevolgd. Vandaar dat de Grieks-Romeinse cultuur de klassieke cultuur wordt genoemd. De manier waarop deze cultuur tot uiting komt noemen we vormentaalStijl, ook wel de manier waarop een cultuur of samenleving zich uitdrukt.. De Griekse vormentaal werd in de bouwkunst vooral zichtbaar in tempels met zuilen en timpanen (driehoekige gevels boven de ingang van een gebouw).
De Romeinen namen deze vormen over toen zij Griekse stadstaten in het zuiden van Italië veroverden. Ze voegden bogen en koepels toe aan de bestaande Griekse vormentaal en legden meer nadruk op techniek en grootschalige bouwwerken. Het Pantheon in Rome (bron 3) is een goed voorbeeld van de combinatie van Griekse en Romeinse stijl. Het gebouw is rond en overdekt met een koepel, terwijl de ingang eruitziet als een Griekse tempel; geheel versierd met (Korintische) zuilen. Het Pantheon werd gebruikt als tempel voor alle goden, wat de naam ook betekent.
Rond 750 v.C. werd de stad Rome gesticht. Vanaf 500 v.C. veroverden de Romeinen het gehele schiereiland waarop zij woonden. In het midden van de derde eeuw voor Christus breidden zij hun imperiumHet gebied veroverd door de Romeinen. buiten Italië uit. Rond 100 n.C. bereikte het imperium zijn grootste omvang. Door interne strijd, economische problemen en invallen van volkeren zou het rijk langzaam uiteenvallen. Het westelijke gedeelte van het rijk bleef bestaan tot het einde van de vijfde eeuw en het oostelijke gedeelte – bekend als het Byzantijnse Rijk – tot halverwege de vijftiende eeuw.
Veel Romeinen hadden bewondering voor de Griekse cultuur. In 146 v.C. veroverden zij Griekenland. Daardoor nam de Griekse invloed op de Romeinse cultuur toe. Het gevolg was dat er een mengcultuur ontstond: de Grieks-Romeinse cultuur.
Door de omvang van het Romeinse Rijk – en de macht en het aanzien dat met deze expansie gepaard gingen – namen veel veroverde volken de Grieks-Romeinse cultuur over. Dat wordt romaniseringHet overnemen van de Romeinse cultuur, zichtbaar in onder andere de taal, rechtspraak en gebouwen. Een voorbeeld hiervan is dat in veel veroverde gebieden Romeinse badhuizen en wegen werden gebouwd. genoemd.
Bron 6. Grenzen van het Romeinse Rijk 80 n.C. waarbij gebruik werd gemaakt van verschillende natuurlijke barrières. Deze Romeinse grenzen werden limes genoemd.
Naarmate de Romeinen hun imperium naar het noorden uitbreidden, kwamen zij in aanraking met verschillende Germaanse stammen. Ondanks dat de Romeinen een groot deel van de Germaanse gebieden veroverden, slaagden zij er niet in alle Germanen te verslaan. Daarom kozen de Romeinen een natuurlijke barrière tot grens van hun rijk: de Rijn. De noordelijke kant van de rivier bleef Germaans grondgebied waar zij zelfstandig verder leefden. Daardoor werd Nederland een grensgebied.
Veel Romeinen keken neer op de Germaanse cultuur. Zij zagen hen als barbaarsEen niet beschaafde inwoner van de provincie. Vaak werd daar tevens mee bedoeld, dat iemand niet Romeins was.. Overigens dreven zij wel handel met hen, sloten bondgenootschappen en namen Germanen op in het Romeinse leger om zo beter de grens te bewaken. In de vierde eeuw nam de druk op de grenzen toe. Vanuit het oosten werden hele volksstammen verdreven van hun grondgebied door Attila de Hun en zijn stam. Tegen deze volksverhuizingen was het Romeinse Rijk niet bestand, want elke verdreven stam probeerde zijn plek binnen de Romeinse grenzen veilig te stellen. In 476 hield het West-Romeinse Rijk op te bestaan. Daarvoor in de plaats kwamen een aantal Germaanse staten, zoals het Frankische Rijk. Sommigen van deze staten waren duidelijk het product van de culturele uitwisseling tussen de Germaanse en Grieks-Romeinse cultuur. Bij anderen was de Germaanse cultuur dominanter.
De Romeinen geloofden in meerdere goden. In deze polytheïstische godsdienstEen godsdienst waarbij men in meerdere goden gelooft. was het van belang de goden tevreden te houden met offers. In het Romeinse Rijk geloofde het grootste gedeelte in hen. Daarnaast leefde een grote groep Joden binnen de grenzen van het rijk. Zij hielden er een ander geloof op na.
Joden in het Romeinse Rijk geloofden in één god. Dat noemen wij monotheïsmeHet geloof in het bestaan van één god.. Zij geloofden dat zij een afspraak hadden gemaakt met hun god: zij zouden alleen zijn leefregels volgen en hem eren en in ruil werd hen land beloofd (het huidige Israël). Deze regels zouden door de profeet Mozes aan het volk zijn verteld. Na de verovering van hun leefgebied door de Romeinen, kwamen de Joden in conflict met het nieuwe Romeinse bestuur. De Joden wilden wel de Romeinse keizer eren, maar hem niet vereren als god noch de Romeinse goden. Bovendien benoemde het Romeinse bestuur de Joodse hogepriester, om zo invloed uit te kunnen oefenen binnen de Joodse gemeenschap.
In de eerste eeuw na Christus barstte de bom. De Joden kwamen in verzet tegen de Romeinse bemoeienis. Zij kwamen in opstand, maar deze werd hard neergeslagen door de Romeinen. Na deze opstand zouden de Joden – en het jodendomMonotheïstische godsdienst van Joden die geloven in een verbond tussen hen en hun God. – over het hele Romeinse Rijk verspreid worden.
Rond het jaar 30 verkondigde Jezus van Nazareth, een geestelijke leider van een Joodse sekte, zijn ideeën over het jodendom in de Romeinse provincie Syria. Jezus werd door zijn volgelingen gezien als de verlosser die het Joodse volk zou bevrijden van de onderdrukking, oftewel de Messias. Doordat Jezus’ ideeën te veel afweken van de gebruikelijke Joodse regels, werd hij door de Joodse tempeldienaren gezien als afvallige, oftewel een verrader van het geloof. De tempeldienaren gaven Jezus aan bij het Romeinse gezag als onruststoker, waarna hij werd gekruisigd.
De volgelingen van Jezus van Nazareth zagen de kruisigingsdood als een offer voor de zonden van de mensen. Met zijn dood zou God de mensheid vergeven en toegang verlenen tot het hiernamaals. Daarnaast geloofden zij dat Jezus na drie dagen weer uit de dood was opgestaan. Met deze wonderlijke daad werd het geloof in Jezus – als zoon van God – gevestigd. De volgelingen van Jezus verspreidden hun opvatting eerst onder gelovige Joden, daarna ook onder niet-Joden in het Romeinse Rijk. In de tweede eeuw werden zij voor het eerst aangeduid als christenen. Het christendomMonotheïstische godsdienst voortgekomen uit het jodendom. De gelovigen zien Jezus van Nazareth (Christus) als de zoon van God. kwam dus voort uit het jodendom.
Deze eerste christenen hadden te lijden onder de strenge vervolgingen door het Romeinse bestuur. Net als Joden wilden de christenen niet de Romeinse goden en de keizer eren. Dat veranderde in de vierde eeuw toen keizer Constantijn de Grote zich bekeerde tot het christendom en medegelovigen toestond hun geloof in het openbaar te uiten. Daarmee was er sprake van godsdienstvrijheid in het hele Romeinse Rijk. Aan het einde van de vierde eeuw werd het christendom zelf tot de Romeinse staatsgodsdienst uitgeroepen door keizer Theodosius I.
Literatuur
Geschiedenis Havo/Vwo, Syllabus Centraal examen 2017, Domein A en B van het Examenprogramma.
Wilsum, W.P. van. Tijd van Grieken en Romeinen tot 500 voor Christus Oudheid. Peize, 2016.
