Wanneer is een bron betrouwbaar?

De bruikbaarheid van een bron is deels afhankelijk van de betrouwbaarheid. Hoe beoordeel je of een bron betrouwbaar is? Daar heb je altijd kennis voor nodig van een periode of onderwerp. Maar door de onderstaande stappen te volgen, krijg je een goed beeld van de betrouwbaarheid van een bron. Begin eerst met het bekijken/lezen van de bron. Vergelijk daarna de informatie uit de bron met datgene wat jij weet over die periode of gebeurtenis. Deze stap kan je terugvinden bij bronnen interpreteren. Zit er verschil tussen de informatie uit de bron en jouw informatie? Dan is daar een oorzaak voor. Die kan je herleiden door de onderstaande stappen te volgen.

 

Stap 1: wie is de maker?

Je moet jezelf afvragen wie de bron gemaakt heeft. De maker heeft waarschijnlijk de bron gemaakt met een reden. Als voorbeeld nemen we een schrijver die een krantenbericht moet maken voor een politicus. Deze politicus heeft waarschijnlijk de schrijver betaald om een verhaal over hem te schrijven, die de politicus op voorhand heeft goedgekeurd. Het verhaal zal dus niet objectief zijn, aangezien de schrijver moet leven van het geld dat hij ontvangt van zijn opdrachtgever. In het verlengde hiervan moet je rekening houden met de gekleurdheid van een bron. Komt een duidelijk politieke of religieuze voorkeur naar voren, omdat de maker bijvoorbeeld communist is of katholiek? Heeft dit de informatie uit de bron beïnvloed? Dan is de kans groot dat de bron minder betrouwbaar is. Ook kan jij jezelf afvragen of de maker van de bron wel goed geïnformeerd is. Als voorbeeld nemen we het Duitse Von Schlieffen aanvalsplan uit de Eerste Wereldoorlog. Je mag ervan uitgaan dat een bakker minder goed op de hoogte is van dit plan, dan bijvoorbeeld een Duitse generaal. Als je het aanvalsplan wilt onderzoeken, is een bron gemaakt door de generaal betrouwbaarder dan een bron geschreven door de bakker; aangezien de generaal beter geïnformeerd was.

Deze foto van de communistische leider Lenin werden gepubliceerd om de aanhang van het communisme te vergroten in het eigen land, maar ook in het buitenland. De foto is dus met een duidelijk doel genomen.
Deze foto van dezelfde communistische bijeenkomst is tijdens het regime van Stalin bewerkt. Met welk doel heeft Stalin de foto laten bewerken? Wat doet die bewerking met de betrouwbaarheid van de bron?
Stap 2: wanneer is de bron gemaakt?

De betrouwbaarheid hangt af van wanneer de bron is gemaakt. Bespreekt een bron de omstandigheden aan het front van de Frans-Duitse oorlog (1870-1871), dan wil je dit van een soldaat horen die met zijn laarzen in de blubber stond terwijl hij dit schreef. Je wil dit niet horen tien jaar na de gebeurtenis. De soldaat kan zich de gebeurtenis niet meer goed herinneren of een vertekend beeld herinneren van die omstandigheden. Hoe dichter bij de gebeurtenis, hoe betrouwbaarder de bron.

 

Stap 3: Waarom en voor wie de bron gemaakt?

Deze stap ligt in het verlengde van de eerste stap. Niet alleen iemands beroep bepaalt de reden waarom een bron wordt gemaakt. Ook moet jij jezelf afvragen: met welk doel en voor wie is de bron bedoeld. Dit geld ook voor bronnen die niet vervaardigd zijn voor een opdrachtgever. Moet een bron informeren of overtuigen? De maker zal een hele andere tekst schrijven als hij wil informeren, dan wanneer hij de lezer wil overtuigen van zijn standpunt. Vaak wordt bij die laatste variant negatieve informatie weggelaten.

 

Stap 4: onder welke omstandigheden is de bron gemaakt?

Deze laatste stap wordt vaak overgeslagen, maar is niet minder belangrijk. Sommige makers leefden onder een regering of in een tijd waarin je niet alles kon en mocht opschrijven. Informatie werd dan ook bewust weggelaten. Door de selectieve informatie is de bron een stuk minder betrouwbaar.

 

Stap 5: Conclusie

Als je alle vier stappen hebt doorlopen, beoordeel je de bron. Is het wel of niet betrouwbaar. Kan je een stap niet beantwoorden, dan hoeft dat nog geen reden te zijn voor onbetrouwbaarheid. Maar hoe meer de bron afwijkt van de historische werkelijkheid – oftewel de gebeurtenissen en ontwikkelingen waarover historici het eens zijn en dus plaats hebben gevonden – hoe meer je kan twijfelen aan de betrouwbaarheid.

Veelgemaakte fouten

‘Het is heel lang geleden gebeurt, dus je weet het niet zeker’ – Ook al is iets heel lang geleden gebeurt, dat betekent nog niet dat de bron onbetrouwbaar is. Als datgene wat in de bron verteld wordt overeenkomt met jouw kennis over de periode of bevestigd wordt door andere bronnen uit de periode, dan heb je geen reden op te twijfelen aan de betrouwbaarheid.

‘De maker kan iets veranderd hebben’ – Of de maker een beetje van de werkelijkheid verdraaid heeft, weten historici nooit zeker. Maar dat hoeft nog geen reden te zijn om te twijfelen aan de betrouwbaarheid. Want als datgene wat in de bron verteld wordt overeenkomt met jouw kennis over de periode of bevestigd wordt door andere bronnen uit de periode, dan heb je geen reden op te twijfelen aan de betrouwbaarheid.

‘De bron komt uit die tijd, dus het moet betrouwbaar zijn’ – Hier wordt ervan uitgegaan dat personen uit het verleden nooit logen of informatie verdraaiden zodat het hen beter uitkwam. Dit toets je weer door datgene wat in de bron verteld wordt te vergelijken datgene wat bekend is over het verleden. Komt de informatie in de bron overeen met die kennis? Dan heb je geen reden op te twijfelen aan de betrouwbaarheid.

‘Er staat geen maker bij de bron, dus de bron is niet betrouwbaar’ – Als de maker van de bron onbekend is, dan hoeft dat nog niet te zeggen dat de bron onbetrouwbaar is. Klopt de informatie van de bron met de informatie die bekend is over jouw onderwerp? Dan geeft de bron waarschijnlijk een betrouwbaar beeld.

Met dit soort afbeeldingen wilden abolitionisten in de 18e eeuw dat de slavernij werd afgeschaft. Als je onderzoek doet naar slavernij, dan geven abolitionistische bronnen natuurlijk een heel eenzijdig beeld. Je kan dus twijfelen aan de betrouwbaarheid van dat soort bronnen als je opzoek bent naar objectieve informatie. Maar doe je onderzoek naar de afschaffing van de slavernij? Dan is de bron wel betrouwbaar.