Koude Oorlog: van hete strijd tot koude dreiging

Hoofdvragen

Waardoor kwamen na het einde van de Tweede Wereldoorlog twee machtsblokken tegenover elkaar te staan en welke gevolgen had dat voor Duitsland?

Hoe gingen de landen in Oost-Europa deel uitmaken van het Oostblok en welke gevolgen had dat voor de inwoners van die landen?

Aan het eind van de Tweede Wereldoorlog werd Berlijn één van de plekken waar twee machtsblokken – de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie – met elkaar in botsing kwamen. De Duitse stad werd het strijdtoneel tussen ideologieën. Maar niet alleen in Berlijn kwam het tot een conflict. Ook in Afrika, Azië en Zuid-Amerika werd de Koude Oorlog uitgevochten, zoals historici dit conflict gingen noemen. De oorlog wordt ‘koud’ genoemd, omdat er niet letterlijk werd gevochten.

In de periode 1945-1991 werden de tegenstellingen tussen de Verenigde Staten (VS) en z’n bondgenoten en de Sovjet-Unie (SU) en z’n bondgenoten als maar groter. Die tegenstellingen uitten zich in wederzijdse afkeer. De VS en de SU bewapenden zich tot de tanden. Beide wereldmachten beschikten over een wapenarsenaal waarmee de totale mensheid vernietigd kon worden. Vooral de kernwapens werden gevreesd. Mogelijk is het daardoor nooit tot een direct militair treffen gekomen tussen de twee en bleef de oorlog ‘koud’.

Kenmerkende aspecten
  • 45. De verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog.
  • 46. De dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie in de wereld.
  • 47. De eenwording van Europa.
  • 48. De toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen.
  • 49. De ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen.

Bron 1. In 1946 testen de Amerikanen een nieuwe atoombom in de Stille Oceaan. Omdat de atoombom in de periode vanaf 1945 het belangrijkste militaire en diplomatieke wapen was, wordt deze periode vaak ook het Atoomtijdperk genoemd.

1. Blokvorming: Oost tegen West

  • Kan uitleggen dat de afwikkeling van de Tweede Wereldoorlog en de denazificatie van Duitsland uitmondde in blokvorming in Europa.
  • Kent de 5 punten die overeen werden gekomen tijdens de Conferentie van Potsdam en kan aangeven welke 2 punten voor spanningen zorgden tussen Oost en West.
  • Kan uitleggen hoe de Berlijnse Blokkade en de Luchtbrug van Berlijn ontstonden; welke rol de Trumandoctrine daarin speelde en hoe de uitkomst heeft geleid tot samenwerking tussen West-Duitsers en hun bezetters.
  • Kan aangeven hoe Duitsland opgesplitst werd in de Bondsrepubliek Duitsland (BRD) en de Duitse Democratische Republiek (DDR).
In het filmpje krijg je een overzicht van het ontstaan van de Koude Oorlog.
In het filmpje krijg je een overzicht van de Berlijnse Blokkade en het ontstaan van de BRD en de DDR.
Leerdoelen
  • Kan uitleggen dat de afwikkeling van de Tweede Wereldoorlog en de denazificatie van Duitsland uitmondde in blokvorming in Europa.
  • Kent de 5 punten die overeen werden gekomen tijdens de Conferentie van Potsdam en kan aangeven welke 2 punten voor spanningen zorgden tussen Oost en West.
  • Kan uitleggen hoe de Berlijnse Blokkade en de Luchtbrug van Berlijn ontstonden; welke rol de Trumandoctrine daarin speelde en hoe de uitkomst heeft geleid tot samenwerking tussen West-Duitsers en hun bezetters.
  • Kan aangeven hoe Duitsland opgesplitst werd in de Bondsrepubliek Duitsland (BRD) en de Duitse Democratische Republiek (DDR).
Extra uitleg
In het filmpje krijg je een overzicht van het ontstaan van de Koude Oorlog.
In het filmpje krijg je een overzicht van de Berlijnse Blokkade en het ontstaan van de BRD en de DDR.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog ontmoeten de regeringsleiders van de Verenigde Staten, de Sovjet-Unie en Engeland elkaar regelmatig. Daar werd niet alleen gesproken over de manier waarop de oorlog zo snel mogelijk beëindigd kon worden, maar ook over de vraag hoe het na de oorlog verder moest. Deze Grote Drie, zoals ze genoemd werden, hadden een gemeenschappelijke vijand: Nazi-Duitsland. Maar over de toekomst van Europa na Hitler bleven de afspraken vaag: ‘want we komen er wel uit’, was de gedachte. Toen Duitsland zich overgaf in 1945 bleken deze vage afspraken een groot probleem, want hoe moest het overwonnen Duitsland bestuurd worden? De meningen waren daarover verdeeld.

Zo begon Stalin van de Sovjet-Unie in veel gebieden in Oost-Europa grote groepen Duitsers die zich daar gevestigd hadden, zonder mededogen te verjagen. Hierbij liep hij vooruit op de vredesregeling en de bijbehorende besprekingen die nog gaande waren in Potsdam. Volgens cijfers van de Duitse overheid waren dit ongeveer 7 miljoen Duitsers uit Polen, 3 miljoen uit het Sudetenland in Tsjechoslowakije en nog eens 1,8 miljoen uit andere gebieden. De terugkeer van deze ‘Heimatvertriebenen’ zou voor grote problemen zorgen. Wat te doen met deze vluchtelingen? De Grote Drie deden niks. Het ‘Duitse probleem’ zou zichzelf wel oplossen.

 

Een conferentie in Potsdam

Bron 2. Duitse kinderen (Heimatvertriebenen) moeten huis en haard in Polen verlaten doordat ze voor hun leven moeten vrezen. De naderende Sovjettroepen spaarde geen enkele Duitser.

De grote tegenstellingen die voor de oorlog al duidelijk waren, werden tijdens de vredesbesprekingen in Potsdam alsmaar duidelijker. Vooral de Britten en de Amerikanen kwamen lijnrecht tegenover de Russen te staan. Zij verschilden van mening over de kwestie van de herstelbetalingen, waar vooral Stalin op aan drong. Van deze drie landen was de Sovjet-Unie tijdens de Tweede Wereldoorlog het zwaarst getroffen. Het Rode Leger had miljoenen soldaten opgeofferd. Maar ook had de Russische bevolking van de Sovjet-Unie grote schade geleden, doordat de oorlog in steden als Leningrad was uitgevochten en belangrijke industriegebieden waren gebombardeerd door de Duitsers. Al dit leed moest gecompenseerd worden, en de Duitsers moesten daarvoor betalen aldus Stalin. Maar hoe? Als Potsdam de oplossing niet was, dan zou hij zelf wel actie ondernemen.

Vijf punten werden tijdens de Conferentie van Potsdam wel overeengekomen. Deze punten moesten ervoor zorgen dat Duitsland gedenazificeerd werd:

  1. Er zou een vredesverdrag voor geheel Duitsland worden voorbereid.
  2. Duitsland zou een economische eenheid blijven
  3. Alle oorlogsmisdadigers zouden gestraft worden.
  4. De grens tussen Duitsland en Polen zou verder naar het westen opgeschoven worden. De rivieren de Oder en de Neisse werden de grens.
  5. De Duitstalige minderheden uit Polen, Tsjechoslowakije en Hongarije zouden deze landen moeten verlaten.

Over de laatste drie afspraken waren de geallieerden het eens. De eerste twee afspraken liepen op niets uit. Dat had een groot gevolg. Want aan het eind van de oorlog werd Duitsland verdeeld in vier bezettingszones; hetzelfde gebeurde met de hoofdstad Berlijn (bron 3). In theorie zouden de opperbevelhebbers van de vier bezettingszones minstens drie keer per maand bij elkaar komen om de grootste beslissingen gezamenlijk te maken. Maar In de praktijk zou het er al snel op uitdraaien dat de opperbevelhebber van de Sovjet-Unie buiten de beslissingen werd gehouden.

 

Blokvorming: Oost tegen West

De westelijke geallieerden onder leiding van de Verenigde Staten opereerden gezamenlijk als het Westblok. De landen die tijdens de Tweede Wereldoorlog waren bevrijd door de Sovjet-Unie, werden steeds meer een verlengstuk van dit land. Na de capitulatie van Duitsland bleven de Russische troepen gestationeerd in die bevrijdde gebieden. Vrij verkiezingen werden niet uitgeschreven of werden gemanipuleerd. Hierdoor kwamen deze landen binnen de invloedssfeer van de Sovjet-Unie te liggen. Ze vormden gezamenlijk het Oostblok. West-Europa keek met angstige ogen toe, maar veel kon men er niet aan doen. Want tijdens de oorlog hadden ze Stalin en zijn troepen nodig gehad, dus kritiek was er niet geweest. Én achteraf konden er geen hardere afspraken gemaakt worden. Al in 1946 introduceerde Winston Churchill het begrip IJzeren Gordijn. Het was namelijk de grens tussen Oost en West die het West-Europa en de Verenigde Staten onmogelijk maakte te achterhalen wat binnen de invloedssfeer van de Sovjet-Unie gebeurde.

Bron 3. Na 1945 werd Duitsland verdeeld in bezettingszones. Overige delen die eerst bij Nazi-Duitsland hadden gehoord, werden toebedeeld aan landen zoals Polen of kregen een onafhankelijke status als protectoraat. In eerste instantie vond er overleg plaats tussen de bezetters. Maar al snel ontstond er blokvorming: Oost-Duitsland tegen West-Duitsland.
Bron 4. Doordat de Sovjet-Unie de toegangswegen naar West-Berlijn liet afsluiten, werden de westelijke geallieerden gedwongen dat deel van Berlijn te bevoorraden met Douglas vliegtuigen. Deze luchtbrug was een gigantische logistieke operatie die maar liefst een jaar werd volgehouden.

Toen het er in 1947 op ging lijken dat steeds meer landen communistisch dreigden te worden – onder andere China en Griekenland – besloot de Amerikaanse president Harry S. Truman in te grijpen. Hij kondigde een koerswijziging aan in de buitenlandse politiek van de Verenigde Staten: als een democratisch land dreigde communistisch te worden, dan mochten de Verenigde Staten ingrijpen. Later zou deze buitenlandse politiek bekend komen te staan als de Trumandoctrine.

 

De Berlijnse Blokkade

Diezelfde Trumandoctrine zou al snel op de proef worden gesteld. In 1948 voerden de Fransen, Britten en Amerikanen een nieuw gezamenlijk betaalmiddel in: de Deutsche Mark. Stalin beschouwde dit als een schending van de gemaakte afspraken, omdat de Sovjet-Unie buiten dit besluit was gehouden. Als reactie blokkeerde dus Sovjet-Unie de toegangswegen naar het westelijk gedeelte van Berlijn; een enclave in de Russische zone (zie bron 3). Stalin hoopte door Berlijn uit te hongeren dat de westelijke bezetters naar zijn wensen gingen luisteren. In plaats van zich over te geven, besloten de Engelsen en de Amerikanen Berlijn met vliegtuigen te bevoorraden. Deze actie zou bekend komen te staan als de Berlijnse Luchtbrug van 1948. Deze luchtbrug was ongekend efficiënt. Elke 8 minuten landde er een vliegtuig, volgepakt met voorraden bedoeld voor de West-Duitsers die ‘gevangenzaten’ in Berlijn. Toch was deze luchtbrug niet zonder risico. Stalin kon elk moment besluiten de overvliegende vliegtuigen neer te schieten. Maar hij deed dat niet. Historici vermoeden dat hij een kernoorlog vreesde, aangezien de Sovjet-Unie zelf nog niet beschikte over kernwapens. Uiteindelijk besloot hij in te dimmen én een einde te maken aan de blokkade.

De blokkade van Berlijn had de samenwerking tussen de drie westelijke bezettingszones versterkt. Ook had de luchtbrug het wantrouwen richting de bezetters weggenomen dat sinds 1945 onder de West-Duitsers en West-Berlijners had geleefd. Niet langer werden zij gezien als bezetters, maar eerder als beschermers tegen het gevaar van het communisme.

Vanaf september 1948 werd gewerkt aan een nieuwe democratische grondwet. Deze werd in mei 1949 door de westelijke deelstaatparlementen én door de westelijke geallieerden goedgekeurd. De Bondsrepubliek Duitsland (BRD) was een feit. Stalin besloot gelijk actie te ondernemen en vormde zijn bezettingszone om tot een eigen staat: de Duitse Democratische Republiek (DDR). Hiermee was de tweedeling van Duitsland een feit; en dat zou tot 1990 zo blijven.

2. Het communisme als vriend, vijand en meester

  • Wordt aan gewerkt…
In het filmpje krijg je een overzicht van het ontstaan van de Koude Oorlog.
In het filmpje krijg je een overzicht van de Berlijnse Blokkade en het ontstaan van de BRD en de DDR.
Leerdoelen
  • Wordt aan gewerkt…
Extra uitleg
In het filmpje krijg je een overzicht van het ontstaan van de Koude Oorlog.
In het filmpje krijg je een overzicht van de Berlijnse Blokkade en het ontstaan van de BRD en de DDR.

Wordt aan gewerkt…

Bron 3. In West-Europa werd op radio en tv en in kranten en posters gewaarschuwd voor de gevaren die het communisme met zich meebracht.
Bron 4. In Praag liepen de vreedzame demonstraties uit op rellen nadat de Russische tanks werden ingezet.

Wordt aan gewerkt…

Lid worden
Abonneren op
0 Aantekeningen
Inline Feedbacks
Bekijk alle aantekeningen