Kenmerkende aspecten tijdvak 3: monniken en ridders

Onder de Romeinse keizer Theodosius I was het christendom uitgeroepen tot staatsgodsdienst. Met de grote volksverhuizingen en de val van het West-Romeinse Rijk in 476 werd het christendom minder populair. De invallende Germaanse stammen gaven de voorkeur aan hun eigen goden. Zo werd de Romeinse staatsgodsdienst teruggedrongen tot aan de stad Rome. Hierdoor werd de bisschop van Rome het gezicht van de christelijke wereld.

Verspreiding van het christendom

Vanaf de zevende eeuw probeerden missionarisEen geestelijke die probeert het christendom te verspreiden onder de Germanen. heidense volken tot het christendom te bekeren. Verschillende kloostersEen gebouw waar monniken en/of nonnen samenleven. functioneerden als uitvalsbasis, van waaruit bekeerd werd. Allereerst werden de volken op de Britse eilanden kerstenenBekeren tot het christendom.. Van daaruit werden missietochten ondernomen naar het Europese vasteland. In Nederland waren de monniken Willibrord en Bonifatius actief. Zo probeerde Willibrord aan het einde van de zevende eeuw de Friezen te bekeren. Hij slaagde daar niet in. Willibrord werd uiteindelijk vermoord in 739 nabij Utrecht. In de achtste eeuw zou de monnik Bonifatius hetzelfde proberen na succesvol enkele Germaanse volken bekeerd te hebben in het huidige Duitsland. Bonifatius zou ook falen in het kerstenen van alle Friezen. Hij werd in 754 vermoord bij Dokkum. Vele anderen zouden het werk van Willibrord en Bonifatius voortzetten. Rond 1100 was het christendom verspreid in geheel Europa. Naast Frankrijk, Nederland en Duitsland zouden ook de Germaanse volkeren in Polen, Bohemen, Tsjechië, Slovenië en Hongarije bekeerd worden.

Na het jodendom en het christendom ontstond in de zevende eeuw na Christus de derde monotheïstische godsdienst: de islamDe derde monotheïstische godsdienst ontstaan in Saoedi-Arabië in de zevende eeuw na Christus.. Volgens het heilige boek de KoranHet boek met de heilige geschriften van de islam/moslims. verscheen een engel aan de toen veertigjarige Arabische koopman Mohammed (570-632) in het huidige Saoedi-Arabië. Tijdens deze verschijning openbaarde God zich aan Mohammed. Dankzij deze goddelijke communicatie werd hij gezien als profeet. Zo’n openbaring was al een keer eerder voorgekomen, zo beschrijft de Koran de eerdere openbaring aan Jezus van Nazareth. Deze werd ook gezien als een profeet.

Na de dood van Mohammed was de islam gevestigd op het Arabische schiereiland en had het vele gelovigen (moslims). In de jaren na Mohameds dood verspreidden de opvolgers van Mohammed (kaliefen) de islam met succes over heel het Midden-Oosten, Klein-Azië, Noord-Afrika en vanaf 711 in Spanje en Portugal. De kaliefen profiteerden van de verdeeldheid onder hun tegenstanders. Deze bevochten liever elkaar dan de invallende moslims. Daarnaast maakten zij gebruik van een mobiele en wendbare ruiterij. Hun tegenstanders – waaronder de christelijke inwoners uit Spanje en Portugal – konden zich niet zo snel verplaatsen en waren daardoor in het nadeel.

De islamitische overheersers waren redelijk verdraagzaam tegenover andersdenkenden. Joden en christenen mochten hun godsdienst blijven uitoefenen. Daar moesten ze echter wel belasting voor betalen en genoegen nemen met de beperkingen die hen door het islamitische bestuur werden opgelegd.

Bron 7. De maatschappelijke verdeling in de middeleeuwen: zij die bidden, zij die vechten en zij die werken.

Naast grote economische gevolgen had de ondergang van het West-Romeinse Rijk ook grote politieke gevolgen. Grote centraal aangestuurde gebieden die eerst vanuit Rome werden bestuurd, vielen uiteen in kleine vorstendommen. In ruil voor militaire hulp, economische steun en hulp bij het bestuur gaven vorsten – een leenheer of landsheer genoemd – stukken land in leen aan leenmannen. Deze regelden vervolgens het bestuur en de rechtspraak in de gebieden die zij kregen. Dit bestuur, waarbij leenmannen trouw zwoeren, wordt het leenstelsel, het feodale stelsel of feodalismeHet leenstelsel dat van de val van het West-Romeinse Rijk (476) tot de Franse Revolutie (1789) in Europa bestond. De leenheer gaf gebieden in leen aan zijn leenmannen en kreeg in ruil hiervoor trouw, militaire steun en belastinginkomsten. Feodale verhoudingen geven aan hoe de leenheer, leenmannen en ondergeschikten met elkaar omgingen. genoemd.

Na de val van het West-Romeinse Rijk was deze nieuwe bestuursvorm zeer geschikt. De infrastructuur en communicatiemiddelen waren slecht, weinig mensen konden lezen of schrijven, er was weinig geld in omloop en er werd te weinig voedsel geproduceerd om ambtenaren te onderhouden die nodig waren voor een centraal bestuur.

Niet alle leenmannen – zoals edelen, riddersEen gewapende ruiter uit de middeleeuwen. en geestelijken van hogere rang – waren even trouw aan hun leenheer. Sommigen gingen zich gedragen als zelfstandige heersers en stelden onderleenmannen aan. Vooral deze laatste groep luisterde uiteindelijk niet meer naar de koning, want zij waren trouw aan hun ‘eigen’ leenheer. Het gevolg was dat het grondgebied van de leenheer versnipperde en er vaak oorlogen ontstonden tussen leenmannen die de koning wilden vervangen.

Bij de middeleeuwen hoort het denkbeeld dat mensen waren ingedeeld in standenEen samenleving waarin de bevolking in verschillende groepen of standen is opgedeeld, met elk hun eigen rechten en plichten. De groep hoort door afkomst of geboorte bij elkaar.: geestelijkheidDe stand van de hoge en lage geestelijkheid., adelEen groep mensen met een bevoorrechte positie in de samenleving, die alleen verkregen kon worden door het erven van adellijke voorrechten. en de derde standDe stand van boeren, burgers en (later) arbeiders.. Dit idee van een standensamenleving komt uit de late middeleeuwen. Geestelijken verklaarden dat de wereld bestond uit drie soorten mensen: ‘zij die bidden, zij die vechten en zij die werken’. Dit idee zou vooral tijdens de late middeleeuwen tot aan de Franse Revolutie (1789) gebruikt worden om de sociale hiërarchie in stand te houden. In de vroege middeleeuwen was het echter nog mogelijk om op te klimmen. Er bestond nauwelijks verschil tussen geestelijken en lekenIedereen in de Katholieke Kerk die geen wijding tot bisschop, priester, kloosterling(e) of diaken heeft ontvangen.. Horige boeren konden uiteindelijk als ridder toetreden tot de lage adel. De adel was nog geen afgesloten groep. Dat gebeurde pas in de late middeleeuwen. In diezelfde periode ontstonden ook de eerste standenvergaderingen, waarbij vaak niet per hoofd maar per stand werd gestemd.