Jagers, boeren en steden

Hoofdvragen

Hoe verliep de ontwikkeling van de nomadische samenleving naar een landbouwstedelijke samenleving?

2.500.000 v.C.
11.000 v.C.
9000 v.C.
6500 v.C.
3300 v.C.
3000 v.C.
1200 v.C.
De eerste jagers en verzamelaars gemeenschappen ontstaan.
De eerste landbouw en landbouwsamenlevingen ontstaan.
De nieuwe steentijd rond 9000 v.C. in het Midden-Oosten.
De nieuwe steentijd in Europa.
De eerste stedelijke gemeenschappen ontstaan.
Bronstijd
IJzertijd

De Geschiedenis van de mensheid wordt verdeeld in vijf perioden: prehistorie, oudheid, middeleeuwen, vroegmoderne tijd en moderne tijd. De oudste historische periode duurde tot 3000 v.C. en wordt prehistorie genoemd. Een letterlijke vertaling van prehistorie is voorgeschiedenis, omdat in die tijd nog geen geschreven documenten bestaan. Een tweede indeling van de geschiedenis is die in tien tijdvakken. Daarin wordt de prehistorie ook wel de tijd van jagers en boeren genoemd.

De wereld in de prehistorie is dunbevolkt. Historici schatten dat ongeveer 14 miljoen mensen de aarde bewoonden. Uit sporen is bekend dat de mensheid is ontstaan in Afrika, van waaruit het zich langzaam heeft verspreid. Deze verspreiding heeft lang op zich moeten wachten, doordat grote gedeelten van de contingenten onder een dik pak ijs lagen. Deze ijsvorming gebeurde een aantal keer en worden dan ook wel ijstijden genoemd.

Rond 10 000 v.C. kwam een einde aan de laatste ijstijd. De temperatuur steeg, grote ijskappen maakten plaats voor bossen en moerassen. In Europa ontstonden kuddes met rendieren. Dankzij de stijgende temperaturen kon de dierenwereld ook gevarieerder worden: rendieren begonnen uit te sterven en maakten plaats voor herten andere kleinere dieren. Hierdoor kon de mens terugkeren naar de noordelijke delen van Europa en op deze dieren jagen. De beschavingen in Europa vonden hun oorsprong.

De geschiedenis is inspiratie voor boeken, films en tv-series. Ook videogamemakers gebruiken het verleden als inspiratiebron om hele gave games te maken.
Kenmerkende aspecten
  • 1.  De levenswijze van jagers-verzamelaars.
  • 2.  Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen.
  • 3.  Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

1. Jagers en verzamelaars

Leerdoelen
  • Kan uitleggen waarom jagers en verzamelaars nomaden worden genoemd.
  • Kent de levenswijze van de jagers en verzamelaars.
  • Kent de sociale verhoudingen tussen mannen en vrouwen in de jagers en verzamelaarssamenleving.
Bron 1. De levenswijze van de Sami uit Finland, lijkt nog sterk op die van de prehistorische jagers-verzamelaars.

Bron 2. Het leven van jagers en verzamelaars. Bron: Ubisoft.

De eerste mensen leefden als jagers en verzamelaars. Zij woonden in groepen van tien tot dertig personen, in tijdelijke kampementen. Deze mensen leefden van wat ze vonden in de omgeving. Was het eten op, dan verhuisden ze weer. Zij worden dan ook nomaden genoemd. Door deze levensstijl zagen de hutten van de jagers en verzamelaars er eenvoudig uit.

Hoe de mensen beslissingen maakten weten we niet, maar we weten wel dat de sociale verschillen niet groot waren. Als er leiders waren, dan waren die niet belangrijker dan de andere leden uit de groep van jagers en verzamelaars. Er was een duidelijke taakverdeling. De mannen hielden zich bezig met de jacht. Ze jaagden op herten, kleine zoogdieren en vogels en vingen vis. De vrouwen verzamelden eetbare paddenstoelen, bessen en knollen. Daarnaast zorgden zij nog voor de kinderen. De jagers en verzamelaars hadden veel kennis van de natuur. Ze moesten weten waar het meeste voedsel te vinden was en vooral wat eetbaar was. Door de rondtrekkende levensstijl kwamen de eerste groepen mensen elkaar regelmatig tegen. De groepen begonnen spullen met elkaar te ruilen. Dit noemen we ruilhandel.

Om hen te helpen met jagen en verzamelen, maakten de eerste mensen werktuigen. Van vuursteen maakten ze messen, pijlpunten en krabbers. Niks werd verspild van een dier of een plant. Van botten en geweien werden knopen en naalden gemaakt. Van plantenresten kleding, manden of touw. Om hun kennis over te dragen beschilderden de jagers en verzamelaars grotten. Deze grottekeningen moesten de volgende generatie de kennis van het jagen en verzamelen bijbrengen. Ook werden ‘s avonds bij het kampvuur, verhalen over vroeger verteld. Met deze twee methoden werd de geschiedenis van de nomaden doorgegeven.

Ötzi

Met een zware bepakking was Ötzi begonnen aan de beklimming van de gletsjer. Gehinderd door zijn koperen bijl, dolk van vuursteen, mat van gevlochten gras, een 180 cm lange boog en rugzak van hazelaar- en larikshout moest het een flinke tocht zijn geweest. Uiteindelijk zou Ötzi dood neervallen op deze plaat van ijs. Nadat het lichaam van de jager duizenden jaren na zijn dood werd teruggevonden, werd het onderzocht om uit te zoeken waardoor hij stierf. Ötzi bleek ontstekingen in zijn gewrichten te hebben, ribbreuken en zwartgeblakerde longen van de kampvuren waar hij bij had gezeten. Daarnaast stak er een pijlpunt uit zijn schouderblad. Misschien is hij wel vermoord? Wetenschappers weten dit niet zeker. Door Ötzi te onderzoeken weten we wat hij at. Zijn laatste maaltijd bestond uit edelhert en brood van einkorn. Deze graansoort wijst erop dat de jager contact had met landbouwers.

Bron 4. Deze grotschilderingen zijn gevonden bij Bhimbetka in India. Ze beelden het leven af van een groep jagers-verzamelaars.
Bron 3. Ötzi is de naam die is gegeven aan de ijsmummie van een man uit de Kopertijd. Twee Duitse amateurbergbeklimmers vonden hem op 19 september 1991 in de Italiaanse Ötztaler Alpen. Hij is de oudste menselijke mummie die in Europa is gevonden.

Deze opdracht kan je alleen maken als je ingelogd bent.


Deze opdracht kan je alleen maken als je ingelogd bent.


Deze opdracht kan je alleen maken als je ingelogd bent.


Bron A. De verschillende vroege mensen.

Deze opdracht kan je alleen maken als je ingelogd bent.


2. Het ontstaan van de landbouw

Leerdoelen
  • Kan uitleggen wat de landbouwrevolutie is en de reden van ontstaan benoemen.
  • Kent de reden waarom de Neolithische Revolutie in de Vruchtbare Halvemaan begon.
  • Kent de gevolgen van de landbouwrevolutie voor de samenleving en de levenswijze van mensen.
Bron 5. Op de bovenstaande kaart wordt een overzicht gegeven van het ontstaan en de verspreiding van de landbouw. De gebieden waar de eerst agrarische samenlevingen ontstonden zijn groen gekleurd.

De overstap van het jagen en verzamelen naar de landbouw was een langzaam proces dat duizenden jaren duurde, maar had zulke verstrekkende gevolgen dat gesproken wordt van de landbouwrevolutie. Deze revolutie, ook wel de Neolithische Revolutie genoemd, begon in de Vruchtbare Halvemaan. Dat is een gebied wat zich uitstrekt van het Nijl dal tot aan Irak. Dit gebied was erg vruchtbaar. Hierdoor konden allemaal granen, zoals gerst en tarwe, in het wild groeien. Deze granen werden door de nomaden in het gebied verzameld. Het was zoveel eten te vinden, dat voor veel nomaden het niet meer noodzakelijk was om rond te trekken.

Archeologen zijn het niet eens waarom de mensen de overstap maakten naar de landbouw. Er zijn twee theorieën. Volgens de eerste theorie vond er een plotselinge klimaatverandering plaats in de gebieden van de Vruchtbare Halvemaan. Hierdoor nam het aantal eetbare planen en dieren af. Er ontstond een voedseltekort onder de jagers en verzamelaars in dit gebied door de afname. De mensen in dit gebied waren gewend geraakt om op dezelfde plaats te blijven wonen. Ze moesten wel opzoek gaan naar een manier om het voedseltekort aan te vullen. Ze begonnen de plantjes die ze normaal verzamelden zelf te planten, deze planten zouden gewassen worden genoemd. Een tweede theorie legt de oorzaak van de overgang van jagen en verzamelen naar landbouw neer bij de bevolkingsgroei. Op sommige plekken groeide het aantal mensen zo snel, dat de natuur dit niet meer kon bijbenen. Het aantal eetbare planten en dieren nam af. Doordat mensen niet meer wegtrokken en steeds in hetzelfde gebied bleven wonen, waren zij gedwongen om zelf gewassen te verbouwen.

Door de kennis die de jagers en verzamelaars hadden opgedaan over de planten, werden uiteindelijk verschillende zaden geplant en bewaard die eetbaar en voedzaam waren. In het begin waren de planten die geoogst werden een aanvulling op het verzamelde en gejaagde voedsel, maar langzaam begonnen deze agrarische producten de belangrijkste middel van bestaan te worden. Er werd dus lange tijd zowel gejaagd en verzameld naast de landbouw. De landbouwers gingen ook runderen, geiten en schapen die in het wild liepen, temmen. Zo ontstond na de akkerbouw ook de veeteelt. Hierdoor waren deze mensen niet meer afhankelijk van wat ze vonden, maar brachten het land in cultuur en kregen zo meer greep op de natuur.

Bron 6. De overgang van jagen en verzamelen naar landbouw ging geleidelijk. Aan het leven in een permanente nederzetting zaten voordelen.
Bron 7. De eerste gereedschappen die door jagers en verzamelaars werden gebruikt, waren gemaakt van hout en bot. Deze materialen waren niet geschikt om gereedschap van te maken om zwaar werk als aarde om te ploegen. De boeren gingen gereedschappen maken van steen. Hierboven zijn deze werktuigen van steen afgebeeld.

Deze opdracht kan je alleen maken als je ingelogd bent.


Deze opdracht kan je alleen maken als je ingelogd bent.


Deze opdracht kan je alleen maken als je ingelogd bent.


Deze opdracht kan je alleen maken als je ingelogd bent.


3. Verschil tussen een nomadisch bestaan en een landbouwsamenleving

Leerdoelen
  • Kent het verschil tussen een nomadisch bestaan en een landbouwbestaan.
  • Kan een voordeel benoemen van een landbouwbestaan.
  • Kan uitleggen dat mensen gereedschap gingen uitvinden om de voedselproductie te verhogen.
Bron 8. In Egypte begonnen de boeren gebruik te maken van ploegen voortgetrokken door dieren, om zo de landbouwopbrengst te verhogen.

De boeren die van de landbouw en de veeteelt gingen bestaan, woonden in een landbouwsamenleving. Deze verschilde dag en nacht van het nomadische bestaan van de jagers en verzamelaars. Boeren trokken niet rond, maar woonden in dorpen bij hun akkers. Zij werkten hele dagen op het land en verzorgden het vee. Eerst werden deze dieren nog gehouden voor de melk, huiden en het vlees; later zouden ze ook gebruikt worden om akkers om te ploegen. Om zoveel mogelijk landbouwopbrengst te creëren, zochten de eerste boeren constant naar manieren om deze opbrengst te verhogen. Zo werd in het Midden-Oosten het wiel en de ploeg uitgevonden. In Egypte en Mesopotamië de irrigatielandbouw, maar ook hoe je klei kon bakken. Zo konden de boeren potten van aardewerk maken waarin ze hun voorraden konden bewaren.

Het voordeel van de landbouwsamenleving was dat met een vierkante kilometer 60 tot 100 keer zoveel mensen in leven kon worden gehouden in vergelijking met de oppervlakte die jagers en verzamelaars nodig hadden. Ook steeg het geboortecijfer. Bij de jagers en verzamelaars kregen vrouwen gemiddeld maar één kind per vier jaar, omdat ze niet meer dan één kind tegelijk kon dragen. In de eerste landbouwsamenlevingen lag dit gemiddelde op twee kinderen.

Deze opdracht kan je alleen maken als je ingelogd bent.


Deze opdracht kan je alleen maken als je ingelogd bent.


Deze opdracht kan je alleen maken als je ingelogd bent.


4. Van steen tot ijzer

Leerdoelen
  • Kan de steentijd, bronstijd en ijzertijd periodiseren.
  • Kent de reden waarom mensen overgingen van steen op metaal.
  • Kent de reden waarom mensen overgingen van brons op ijzer.
Bron 10. Het trechterbeker volk leefde in de steentijd. Zij maakten op een bijzondere manier hun potten, namelijk in de vorm van een trechter. Door voedsel op te slaan hadden dit volk in de winter ook genoeg te eten en in het voorjaar genoeg om weer te zaaien. Bron: Drents Museum, Assen.
Bron 9. Deze afbeelding met daarop een dorp afgebeeld met onder andere krijgers uit de Bronstijd, laat zien dat brons niet alleen gebruikt werd om gereedschappen van te maken. Het metaal werd ook gebruikt in de vervaardiging van wapens, schilden en lichaamsbescherming.

De nieuwe levenswijze stimuleerde vanaf 7500 v.C. allerlei nieuwe technieken en uitvindingen. Zo werd wol geweven, potten gebakken en gepolijst steen geproduceerd. Een gepolijste stenen hakbijl was scherp genoeg om een boom mee om te hakken. De omgehakte bomen werden gebruikt als bouwmateriaal. De gebieden die op die manier vrij werden gemaakt van bomen, konden gebruikt worden als landbouwgrond. De periode vanaf 7500 V.C wordt het neolithicum genoemd, wat nieuwe steentijd betekent. De periode heeft deze naam gekregen door de gereedschappen van gepolijst steen die de mensen gebruikten.

Langzamerhand werd meer en meer gebruik gemaakt van metaal in het maken van gereedschappen, wapens en sieraden. Vanaf 3000 v.C. werden voor het eerst gereedschappen gemaakt van brons in het Midden-Oosten. Brons was een mengsel van koper en tin. Door deze twee samen te laten smelten ontstond een metaal dat langer meeging dan de eerder gebruikte gepolijste stenen. Daarom wordt deze periode de bronstijd genoemd. Rond 1200 v.C. werd brons vervangen voor ijzer. Dit metaal was nog harder dan brons. Een bijkomend voordeel was dat ijzer minder snel sleet en beter tegen verschillende weersomstandigheden kon. Die periode wordt de ijzertijd genoemd.

Een verbetering?

De landbouwrevolutie lijkt een enorme vooruitgang, want door deze revolutie ontstond een manier van leven die erg op dat van ons lijkt. We willen graag geloven dat de geschiedenis van de mens een stijgende lijn volgt, die uiteindelijk uit moet komen op het punt waar we nu zijn. Sommige geschiedenisboeken laten je terugkijken vanuit het heden naar het verleden. Dit is natuurlijk niet de juiste manier. Drieduizend jaar geleden wisten de mensen natuurlijk nog niet hoe de samenleving er vandaag uit zou gaan zien. Wij weten namelijk ook niet hoe Nederland en de Nederlandse samenleving er uit gaat zien over vijfhonderd jaar. Hetzelfde geldt voor de overgang van jagen en verzamelen naar een landbouwsamenleving. Historici zijn er nog niet over uit of deze overgang een verbetering was. Uit archeologisch onderzoek is gebleken dat de eerste boeren te weinig te eten kregen, vaak last hadden van ziektes en gemiddeld tien centimeter kleiner waren dan de jagers en verzamelaars. Waarschijnlijk kwam dit door de eenzijdige voeding.

Bron 11. In de late ijzertijd kwam men er achter dat het niet altijd handig was om aan ruilhandel te doen. Munten gingen gebruikt worden als ruilmiddel met een vaste waarde. Deze munten konden weer geruild worden tegen producten.

Deze opdracht kan je alleen maken als je ingelogd bent.


Deze opdracht kan je alleen maken als je ingelogd bent.


5. De eerste stedelijke beschavingen

Leerdoelen
  • Kan uitleggen waarom rivieren levensaderen worden genoemd.
  • kan uitleggen waarom er eerst genoeg voedsel geproduceerd moest worden, voordat een stedelijke samenleving kon ontstaan.
  • Kan uitleggen wat arbeidsdifferentiatie is.
  • Kan voorbeelden van arbeidsdifferentiatie herkennen in geschreven en ongeschreven bronnen.
  • Kent het begrip sociale hiërarchie.
  • Kan uitleggen waarvoor het eerste schrift gebruikt werd (verdiepingsstof).

De Eufraat en de Tigris vormden de grenzen van het gebied dat in de oudheid Mesopotamië werd genoemd. Deze twee rivieren waren de levensaderen van een van de oudste beschavingen van de wereld: Soemerië. Ieder jaar traden de rivieren buiten hun oevers door het vele smeltwater dat ze meevoerden vanuit de bergen in het noorden. Dit water zou tot aan de mondingen in de Perzische Golf worden meegevoerd. Nadat de rivieren overstroomden, bleef een dunne laag slib achter op de oevers. Deze oevers waren hierdoor uitstekend geschikt voor landbouw.

Boeren die bij de Eufraat en de Tigris gingen wonen, legden dijken aan om de jaarlijkse vloed onder controle te krijgen. Om de akkers die verder van de rivieren af lagen toch van genoeg water te voorzien, bouwden de boeren irrigatiesystemen. Hierdoor konden deze boeren op den duur meer produceren dan dat er nodig was. Dit had twee belangrijke gevolgen. Ten eerste konden meer mensen om dezelfde plek blijven wonen. Zo ontstonden er steden. Ten tweede was het niet langer nodig dat iedereen zich bezig hield met de voedselvoorziening. Daardoor konden mensen zich richten op andere activiteiten. Er ontstonden beroepen als pottenbakker, handelaar, kleermaker, priester, soldaat en smid.

Sommige beroepen waren belangrijker dan andere beroepen. Vaak had dit te maken met rijkdom en macht. Handelaren trokken van gebied naar gebied en deden aan ruilhandel. Zij verkregen door deze handel rijkdom. Een andere belangrijke beroepsgroep was die van priesters. De bevolking geloofde dat de priesters in direct contact stonden met de goden. Er werd dan ook geloofd dat priesters een goed woordje konden doen bij de goden en hiermee direct konden bepalen of je geluk had in het leven en bij je dood in het hiernamaals terecht zou komen. Een derde groep met veel macht is die van soldaten. Deze groep verdedigde het volk. Hiervoor wilden zij vergoed worden in bijvoorbeeld voedsel of andere producten. De aanvoerders van de soldaten kregen na verloop van tijd steeds meer macht. Deze machtige leiders zouden uiteindelijk gekroond worden tot koning. De koning ging mensen inhuren om hem te helpen de stad te besturen. Deze ambtenaren regelden alles voor de koning. Als een samenleving verdeeld is in verschillende groepen, dan worden dat sociale lagen genoemd. Als de ene laag belangrijker is dan de andere noemen we dit een sociale hiërarchie.

Bron 16. Door de overvloedige landbouw konden veel verschillende beroepen ontstaan. De bron is een mozaiek uit de Mesopotamische stad Ur. Hierop zie je een aantal verschillende mensen, die elk wat anders doen. Welke beroepen zie jij?
De ontwikkeling van het schrift

Rond 3300 v.C. ontstonden in Soemerië niet alleen de eerste steden, maar werd ook het eerste schrift uitgevonden. Beide ontwikkelingen gingen hand in hand. Dat is niet vreemd. Als je niets kan noteren, dan wordt het heel lastig om een stad te besturen. Dankzij het schrift konden de ambtenaren van de koning bijhouden wie wel en wie geen belasting had betaald. Ook handelaren en boeren gebruikten het schrift. Handelaren gebruikten het om te noteren hoeveel gekocht en verkocht werd. Boeren hielden bij hoeveel graan ze hadden opgeslagen, zodat ze genoeg graan op voorraad hadden om in het volgende zaaiseizoen alle akkers in te kunnen zaaien.

Het eerste schrift bestond uit een aantal symbolen als kruisjes, rondjes en stippen. Dit werd aangevuld met kleine tekeningen. Archeologen denken dat deze symbolen bedoeld waren om hoeveelheden bij te houden. Geleidelijk werden de tekeningetjes vervangen door abstracte tekens. Deze tekens leken op spijkers, daarom wordt het Soemerisch schrift ook wel spijkerschrift genoemd. Het schrift zou zich uiteindelijk ontwikkelen tot een vorm waarin ook klanken vastgelegd konden worden.

Bron 12. In het huidige Irak en Iran vond je het Mesopotamische en het Soemerische rijk. Het gebied rondom de rivieren de Tigris en de Eufraat wordt ook wel de bakermat van de beschaving genoemd.

Bron 13. Verdeling tussen de verschillende soorten samenlevingen 2000 v.C. De kaart laat goed zien dat in bepaalde gebieden aan jagen en verzamelen werd gedaan; in andere gebieden aan beide werd gedaan en in sommige gebieden mensen al volledig waren overgestapt op de landbouw. Waar zou dit verschil vandaan komen?
Bron 14. De Eufraat en de Tigris stroomden regelmatig over. Dit bracht veel gevaar met zich mee. De mensen die in het rivierengebied woonden moesten zichzelf beschermen tegen de overstromingen. Ook wilden ze niet alleen afhankelijk zijn van overstromingen voor de toevoer van water naar hun akkers. Ze legden daarom irrigatie aan.

Bron 15. Niet alleen in het huidige Irak, Iran en Egypte ontstond landbouw, maar ook in Zuid-Amerika. De mensen op dit continent stonden voor een ander probleem. Naast dat de gebieden erg droog waren, lagen de gebieden vaak ook erg hoog. Daarom moesten zij creatief omgaan met water. Deze creativiteit is vandaag de dag nog steeds terug te vinden.

Deze opdracht kan je alleen maken als je ingelogd bent.


Deze opdracht kan je alleen maken als je ingelogd bent.


Deze opdracht kan je alleen maken als je ingelogd bent.


Deze opdracht kan je alleen maken als je ingelogd bent.


Login om aantekeningen te kunnen maken
  Subscribe  
Abonneren op